Akıllı Şebekede Hata Analizi ve Röle Koordinasyonu

0 223

GELENEKSEL BİR RİNG ŞEBEKENİN AKILLI ŞEBEKE ALTYAPISINA UYGUN HATA ANALİZİ VE RÖLE KOORDİNASYONU

Mehmet Tan Turan, Yavuz Ateş, Erdin Gökalp, Mehmet Uzunoğlu, Recep Yumurtacı, Arif Karakaş1

1Elektrik Mühendisliği Bölümü

Yıldız Teknik Üniversitesi

ÖZET

Teknolojinin gelişmesi ile birlikte her alanda olduğu gibi enerji alanında da tüketiciye daha kaliteli hizmet verebilmek adına yeni gelişmeler ortaya çıkmaktadır. Bir şebekede meydana gelmesi muhtemel arızalara karşı önceden tedbir almak, arızaya hızlı müdahale etmek, tüketiciyi enerjisiz bırakmamak büyük önem taşımaktadır. Tek taraftan beslenen geleneksel alçak gerilim şebekelerinde meydana gelen hata sonucunda arıza giderilene kadar tüketici enerjisiz kalırken akıllı şebekelerde geliştirilen sistem sayesinde hata oluşan bölge şebekeden izole edilip başka bir hat üzerinden tüketici enerjilenmeye devam etmektedir. Bu çalışmada MATLAB®, Simulink® ve SimPowerSystems® kullanılarak bir ring şebeke modellemesi yapılmış, şebekede çeşitli kısa devreler oluşturularak sistemin tepkisi ölçülmüştür. Gerekli düzenlemeler yapıldıktan sonra sistem herhangi bir hatada arıza bölgesini izole edip başka bir hattan tüketiciyi besleyerek enerjinin sürekliliğini sağlayacak hale getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Akıllı Şebekeler, Ring Şebeke, Röle Koordinasyonu

Recommended Articles: Read Your Kroger Weekly Ads And Win Discounts

  1. GİRİŞ

       Günümüzde artmakta olan enerji ihtiyacına paralel olarak mevcut şebekelere yeni istasyonlar ve yeni tüketiciler eklenmektedir. 20.yy’dan bu yana hemen hemen aynı prensiple çalışan şebekelere 21.yy’a ait ağ ve bilgisayar teknolojileri eklenerek geleceğin şebekeleri Akıllı Şebekeler (Smart Grids) oluşturulmaktadır. Bir akıllı şebekenin bileşenleri ve teknolojileri, Amerika Enerji Departmanı(DOE) ’na göre bazı yapıları içermelidir. Bu yapılar akıllı üretim, akıllı dağıtım, akıllı sayaçlar, bütünleştirilmiş haberleşme ve ileri kontrol metotlarından oluşmaktadır [1]. Hali hazırda kullanılmakta olan geleneksel şebekelerde birçok sorunla karşılaşılmaktadır. Bu sorunlardan en başlıcaları hata tespitlerinin manuel olarak yapılıyor olması, bağımsız gerilim regülasyonu, optimize edilmemiş güç akışı ve kısmi güç yönetimidir. Akıllı şebekelerin kullanılması ile gerçek zamanlı hata tespiti ve uzaktan kumandalı anahtarlamalar, gerçek zamanlı güç yönetimi ve kayıpları azaltmak amacıyla dinamik simülasyonlar gerçekleştirimektedir [2].

      Modern şebeke altyapıları birbirine bağlı şekilde dizayn edilmiştir.

Herhangi bir noktadaki değişim çok kısa sürede geniş bir alanı etkileyebilmektedir ve bu etki şebekeye çok daha fazla hasar verebilmektedir [3]. Bu sorunu çözmek için yetersiz hale gelen altyapının oluşturduğu dezavantajlar ortadan kaldırılmalı ve geliştirilmiş şebeke çözümleri sunulmalıdır [4]. Şebekede meydana gelmesi muhtemel arızaları algılama ve anında müdahale için güvenilir bir haberleşme sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Sistemin güvenilirlik, etkinlik ve verimliliğini arttırmak için haberleşme sistemi de aynı şekilde güvenilir ve etkin bir şekilde çalışmalıdır [5]. Akıllı şebekelerin en önemli alt başlıklarından birisi olan haberleşmenin güç sistemlerine dahil edilmesi sonucunda arzu edilen güvenilir şebekeler elde edilecektir. Akıllı şebekelerin bize sunduğu diğer bir avantaj ise sayaç okuma sistemleridir. 2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ev tüketicileri için %6 oranında olan akıllı sayaçların 2012 yılında %89 seviyesinde olması öngörülmektedir [6]. Akıllı sayaçların yaygınlaşması ile birlikte tüketicilerin talep ettiği enerji daha detaylı bir şekilde analiz edilebilecek ve akıllı fiyatlandırma yapılabilecektir. Akıllı şebekelerin en önemli getirilerinden birisi ise sistemde meydana gelebilecek hatalar esnasında ortaya çıkmaktadır. Tepki süresi çok hızlı olan sistemlerin kullanımı ile birlikte bir noktadaki hatanın şebekenin kalan kısmını etkilemesinin önüne geçilecektir. Yüksek hızlı koruma ve uzaktan kontrol ile istenilen güvenilir sonuçlar elde edilecektir [7]. Akıllı şebekelerde hata yeri tespiti yapıldıktan sonra enerjinin sürekliliğini sağlama ve tüketiciyi enerjisiz bırakmama amacı ile çeşitli çözümler sunulmaktadır [8].

      Bu çalışmada bir ring şebeke için herhangi bir noktada oluşan kısa devre sonrası şebekedeki tüketiciler için  enerjinin sürekliliğini sağlayan bir sistem kurulmuş ve simülasyonu gerçekleştirilmiştir.

Sistemde oluşan kısa devre sonrası tüm şebekenin enerjisinin kesilmesi yerine sadece ilgili kesicilere açma sinyali gönderilmiş ve hatadan önce açık olan kesicilerin kapatılması yoluyla enerjinin sürekliliği sağlanmıştır. Şebekeye bağlı tüketicilerin asenkron motor ve çeşitli empedans yüklerine sahip olduğu kabul edilmiştir. Yapılan çalışmada oluşturulan sistem akıllı şebeke altyapısına uygun olarak modellenmiştir. Gelecek çalışmalarda dağıtık üretim tesislerinin sisteme bağlı olma durumu ile ilgili analizler de gerçeklenecektir. Bu çalışmada kısa devre oluşan noktanın transformatöre olan mesafesi ile hata akım değerlerinin sistemde başka bir kesicinin açılmasına neden olmasını önlemek amacıyla koruma stratejisine seçicilik faktörü de eklenmiştir.

      Yapılan çalışmanın kısaca tanıtıldığı giriş bölümünü takiben 2. kısımda sistem tanıtımı ve geliştirilen sisteme ait simülasyon çalışması, 3. kısımda kurulan sisteminin kısa devre anında verdiği tepkileri gösteren akım ve gerilim sonuçları ile bu sonuçların yorumlanması yer alırken, 4. kısımda çalışmaya ait genel sonuçlar verilmiştir.

2.  SİSTEM TANITIMI VE METODOLOJİ

      Oluşturulan ring şebekeye ait kontrol, kumanda, haberleşme ve güç sistemi elemanlarını içeren sistemin genel şeması Şekil 1’de görüldüğü gibidir. Sistem bir ring şebeke olup A ve B generatörleri tarafından beslenmektedir.

sekil-1

Şekil 1: Genel sistem konfigürasyonu.

Sistemde herhangi bir arıza meydana gelmesi durumunda ilgili bölgede kesiciler aracılığı ile hata devre dışı bırakılarak sistem diğer generatör tarafından beslenmeye devam edecektir. Sistemde bulunan tüketiciler generatörlerin çıkışlarında bulunan transformatörler üzerinden beslenmektedir. Modelde hatanın bulunmadığı normal işletme durumu için tüketicileri besleyen generatörlere ait faz-nötr gerilim değişimleri Şekil 2 ve Şekil 3’de görülmektedir. Şekillerden görüldüğü üzere iki generatör de aynı gerilim seviyesine sahiptir.

sekil-2

Şekil 2: A transformatörü çıkış gerilimi-zaman değişimine ait grafik.

sekil-3

Şekil 3: B transformatörü çıkış gerilimi-zaman değişimine ait grafik.

Şebeke Güç Sistemi

       Şebekede bulunan güç sistemi elemanlarını herhangi bir noktada meydana gelecek hataya karşı koruma amacıyla gerçekleştirilen simülasyonda empedans yükleri ve asenkron motor tüketici olarak modellenmiştir. Koruma yapısı için röle ve kesici modelleri kullanılmıştır. Sistemde oluşabilecek bir hataya en kısa sürede müdahale etmek son derece önemlidir [9]. Kısa devrenin oluştuğu bölgenin tespiti sonrasında diğer noktalardaki kesiciler ile hata noktasındaki kesicinin kumanda çözümleri farklı olmalıdır. Bu nedenle geliştirilen yazılım ile kesici kumandasının istenilen şekilde çalışması sağlanmıştır.

       Sistemin güvenilirliğini test etmek amacıyla çeşitli bölgelerde kısa devreler oluşturularak sistemin verdiği cevaplar incelenmiştir. Öngörülen kısa devre akımlarının en yüksek değerde olacağı bölgeler transformatör çıkış noktalarıdır [10]. Gerçekleştirilen bu çalışmada transformatör çıkışları da dahil olmak üzere 4 farklı hata senaryosu uygulanmıştır. Gerçekleştirilen simülasyon çalışmasında kullanılan kesiciler harici sinyal ile kumanda edilmişlerdir. Harici giriş noktalarına kesicinin açık veya kapalı olma durumuna göre ‘1’  veya ‘0’ sinyalleri gönderilmiştir. Kesicilerin açık konumda olması istendiği durumda ‘0’, kapalı olması istendiği durumda ise ‘1’ sinyali uygulanması gerekmektedir [11].

sekil-4

Şekil 4: Kontrol Algoritması

      Oluşturulan kontrol algoritmasına ait akış diagramı Şekil 4’de görüldüğü üzere çıkış sinyali kesiciye kumanda ederken, giriş sinyali ise dağıtım hattı üzerinde bulunan akım transformatörü üzerinden alınmaktadır. Giriş sinyali, kontrol algoritmasında bulunan kodlara göre ilgili çıkış noktasına ‘1’ veya ‘0’ sinyali göndermektedir. Kontrol algoritmasında istenilen sinyal elde edildikten sonra sistemin sonsuz döngüye girmesini önlemek için çıkış sinyalleri zaman gecikmesi üzerinden başlangıç şartı olarak tanımlanmıştır. Zaman gecikmesini sağlayan bloklarda ise başlangıç koşulları sistemde istenildiği şekilde ‘1’ veya ‘0’ olarak işlenmiştir.

Simülasyon

      Gerçekleştirilen çalışmaya ait simülasyon modelinde tüketicileri temsil eden 7 farklı empedans yükü ve bir adet asenkron motor kullanılmıştır. Empedans yükleri transformatör çıkışlarından başlanılarak şebekedeki çeşitli noktalara yerleştirilmiştir. Şebeke modelinde kullanılan elemanlara ait veriler Tablo-1’de görüldüğü üzeredir.

Tablo 1: Şebeke Modelinde Kullanılan Elemanlara Ait Veriler

Aktif Güç (P)

Reaktif Güç (QL)

Yük 1

10kW

1000VAr

Yük 2

10kW

1000VAr

Yük 3

10kW

1000VAr

Yük 4

10kW

1000VAr

Yük 5

10kW

1000VAr

Yük 6

10kW

1000VAr

Hat Parametreleri

Rezistans (ohm)

Endüktans (mH)

Hat-1

0.01237

0.9337

Hat-2

0.01237

0.9337

Transformatörler

Primer Gerilim(V)

Sekonder Gerilim (V)

TR-A

13800 V(faz-faz)

400 V (faz-faz)

TR-B

13800 V(faz-faz)

400 V (faz-faz)

      Asenkron motor simülasyonu için sincap kafesli motor kullanılmıştır. Kullanılan motorun gücü 20 HP olarak seçilmiştir. Motora ait yol alma akımının sistemdeki röle ve kesicileri etkilemeyeceği şekilde gerekli değerler kontrol algoritmasına uygulanmıştır. Asenkron motor giriş referans değerleri Tm giriş noktasından verilmektedir. Tm değeri birim basamak bloğu ile sağlanmıştır.

3. TEST VE SONUÇLAR

      Gerçekleştirilen ring şebeke modeli ile elde edilen simülasyon sonuçları sistemi oluşturan bileşenlerin matematiksel ve elektriksel modellerinin MATLAB, Simulink ve SimPowerSystems yazılımlarında oluşturulması ile elde edilmektedir. Oluşturulan ring şebekede  kullanılan generatörler 13.8kV gerilim üretmektedir. Transformatörlerin dönüştürme oranları ise 13.8kV/0.4kV değerindedir.

      Simülasyonda kullanılan hata blokları sisteme transformatör çıkışı ve transformatörden uzakta olmak üzere 2 farklı nokta için bağlanmıştır. Simülasyon sonuçlarının zamana bağlı olarak değişimi aşağıdaki şekillerde sırasıyla verilmiştir.

sekil-5

Şekil 5: A Transformatörünün çıkışında meydana gelen kısa devre sonucu akım-zaman değişimi.

      Şekil 5’de transformatör çıkışında kısa devre oluşması sonucunda akım değerinin değişimi gösterilmiştir. Kısa devre anından önce tüketicinin çektiği akım değeri 20A’dır. 0.8.saniyede kısadevre meydana gelmesi sonucu 140A değerinde kısadevre akımı meydana gelmiş ve  kesiciler devreyi açarak akımı kesmişlerdir. Kısa devrenin meydana geldiği bu kol arıza giderilene kadar devredışı kalacaktır.

İlginizi Çekebilir
1 - 3

sekil-6

Şekil 6: A Transformatörünün çıkışında meydana gelen kısa devre sonucu devreye giren hatta ait akım-zaman değişimi.

       Şekil 6’da transformatör çıkışındaki kısadevre sonucunda kesicilerin kısa devre oluşan bölgeyi izole etmesi ve ardından kısa devreden önce akım geçmeyen hattan tüketicinin beslenmesine ait akım grafiği gösterilmektedir. Akım değeri kısa devreden önce sıfır iken hatadan sonra kullanılmaya başlanılan hattan 20A çekilmektedir. Kısa devre oluşan bölgede bulunan tüketicinin beslenmesi diğer generatör tarafından sağlanmaya başlanarak daha güvenilir bir sistem elde edilmiştir.

sekil-7

Şekil 7: A Transformatörünün çıkışında meydana gelen kısa devre sonucunda gerilim-zaman değişimi.

      Şekil 7’de görüldüğü üzere kısa devre anından önceki gerilim dalga şekli, 0.8. saniyedeki kısa devrenin etkisiyle bozulmuştur. Kesicilerin hata bölgesini izole etmesi ve diğer generatör üzerinden tüketicinin beslenmeye başlanması sonucunda gerilim kısa devreden önceki değerine ulaşmıştır.

sekil-8

Şekil 8: Asenkron motora ait akım-zaman değişimi.

     Şekil 8’de sistemde meydana gelen kısa devre ile asenkron motora ait akım-zaman değişim grafiği verilmiştir. Grafikte görüldüğü üzere motorun yol alma akımı 240A değerine kadar çıkmasına rağmen kesicilere açma sinyali gönderilmemiştir. 0.8.saniyede meydana gelen kısa devre sonucunda 0.01 saniye akım değerinde bozulma olmuş ve bu bozulma diğer hattan yapılan besleme ile hemen düzeltilmiştir. Şekil 9’da görüldüğü üzere asenkron motorun yol alması esnasında 240A akım çekilmesine rağmen sistemdeki kesicilere açma sinyali gönderilmemiştir. Kısa devre anında ise Şekil 8’den farklı olarak akım değeri 190A seviyesine kadar yükselmiştir. Fakat yine de sistemdeki kesiciler ilgili bölgeyi devre dışı bırakıp diğer generatörden besleme sağladığı anda asenkron motora ait stator akım grafiği düzelmiştir.

sekil-9

Şekil 9: Asenkron motoru besleyen hatta kısadevre olması sonucunda akım-zaman değişimi.

     Şekil 10’da görüldüğü üzere kısa devre meydana geldiği ana kadar faz nötr gerilimin tepe değeri 320V seviyesinde iken kesicilere açma sinyali gönderilmesi sonucunda bu değer 0V’a inmiştir.

sekil-10

Şekil 10: Kısa devre meydana gelen noktaya ait gerilim-zaman değişimi.

      Gerilimin 0V olduğu bu bölge arızanın meydana geldiği bölgedir ve arıza giderilene kadar sistemden izole bir şekilde kalacaktır. Şekil 1 de verilen genel sistem konfigürasyonunda görüldüğü üzere sistemde bulunan 2 generatörden herhangi biri ile arıza bulunmayan hatlar üzerinden iletim gerçekleştirilecektir. İzole edilen bölgede iletim gerçekleşmeyeceğinden dolayı tüketicinin enerjisiz kalmaması için başka bir noktadan besleme yapılmalıdır. Gerçekleştirilen çalışmada bu özellik Şekil 11 ve Şekil 12’de görüldüğü üzere sağlanmıştır.

      Şekil 11’de tüketiciyi beslemeye başlayan hatta ait gerilim grafiği verilmiştir. Şekil 1’deki genel sistem konfigürasyonunu göz önüne aldığımızda,  kısa devre anından önce Şekil 9’ da görüldüğü üzere A generatörü ile beslenilen tüketici kısa devre anından sonra B generatöründen beslenmeye başlanmış ve A generatöründen gelen hat sistemden izole edilmiştir.

sekil-11

Şekil 11: Kısa devre sonrasında tüketiciyi beslemeye başlayan hatta ait gerilim-zaman değişimi.

     Şekil 12’de görüldüğü üzere kısa devre anından önce üzerinden geçen akım 0 A olan hat kısa devre anından sonra 20 A değerinde akım taşımaya başlamıştır.

sekil-12

Şekil 12: Kısa devre sonrasında tüketiciyi beslemeye başlayan hatta ait akım-zaman değişimi.

      Buradan açıkça görülmektedir ki kısa devre anında tüketiciyi besleyen hat devre dışı bırakılıp başka bir hat üzerinden besleme yapılarak tüketiciye enerji verilmeye devam edilmiştir.

4. SONUÇLAR

      Gerçekleştirilen çalışmada akıllı şebeke altyapısına uygun bir ring şebeke dizayn edilip gerekli simülasyonlar yapılarak hata analizleri gerçekleştirilmiştir. Geleneksel şebekelerde bir kısa devre meydana geldiğinde ortaya çıkan sonuç enerji kesintisidir. Oluşan enerji kesintileri sistemin verimliliğini ve güvenilirliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Sistemde oluşan olumsuzlukları en aza indirmek ve verimliliği arttırmak amacıyla kontrol algoritması tasarlanmıştır. Böylece röle koordinasyonu sağlanarak arızalar en kısa sürede giderilmiş ve sistem kararlılığı sağlanmıştır.

      Kurulan ring şebeke sistemi ile yapılan simülasyon ve analizler sonucunda, kısa devre anı ve sonrasına ait senaryolar oluşturularak sistem geliştirilmiştir. Sistemde meydana gelecek herhangi bir kısa devre sonrasında tüketiciye başka bir noktadan enerji verilip, hata oluşan bölge izole edilmiştir. Oluşturulan kontrol algoritması ile istenilen kesicinin çalışması sağlanarak yanlış bölgenin izole edilmesinin önüne geçilmiştir. Bu sayede kısa devre bölgesi onarılırken tüketicinin enerjisiz kalma durumu ortadan kaldırılmıştır. Gelecek çalışmada sisteme dağıtık üretim tesisleri adapte edilerek röle koordinasyonunun sağlanması hedeflenmektedir. Böylece akıllı şebekelerde koruma koordinasyon çalışmalarında önemli bir aşama katedilmiş olacaktır.

5. KAYNAKLAR

[1] ‘‘The Smart Grid: An Introduction’’ www.oe.energy.gov/ SmartGridIntroduction.htm

[2] Slootweg, H.: ‘‘Smart Grids – the future or fantasy?’’ Smart Metering – Making It Happen, 2009 IET 19-19 Feb. 2009

[3] Massoud Amin, S.  Wollenberg, B.F.: ‘‘Toward a smart grid: power delivery for the 21st century’’:  Power and Energy Magazine, IEEE  Issue Date:  Sept.-Oct. 2005

[4] Ipakchi, A.  Albuyeh, F.: ‘‘ Grid of the future’’ Open Access Technology International, (OATI) ; Power and Energy Magazine, IEEE ; March-April 2009

[5] Hauser, C.H.; Bakken, D.E.; Bose, A. ‘‘A failure to communicate: next generation communication requirements, technologies, and architecture for the electric power grid’’  Sch. of Electr. Eng. & Comput. Sci., Washington State Univ., DC, USA; Power and Energy Magazine, IEEE;  March-April 2005

[6] Vojdani, A ‘‘Smart Integration’’ Utility Integration Solutions Inc., Lafayette, CA;  Power and Energy Magazine, IEEE; November-December 2008

[7] Garrity, T.F.;  ‘‘Getting Smart’’;  Power and Energy Magazine,  IEEE ; March-April 2008

[8] Santacana, E.; Rackliffe, G.; Le Tang; Xiaoming Feng;  ‘‘Getting Smart’’; Power and Energy Magazine, IEEE; March-April 2010

[9]  Brown, R.E.;  Power and Energy Society General Meeting – Conversion and Delivery of Electrical Energy in the 21st Century, 2008 IEEE ; 2008 , Page(s): 1 – 4

[10] Umer A. Khan, J. K. Seong, S. H. Lee, S. H. Lim, and B. W. Lee; ‘‘Feasibility Analysis of the Positioning of Superconducting Fault Current Limiters for the Smart Grid Application Using Simulink and SimPowerSystem’’; IEEE TRANSACTIONS ON APPLIED SUPERCONDUCTIVITY, VOL. 21, NO. 3, JUNE 2011

[11]  Zeineldin, H.H. ; El-Saadany, E.F.; Salama, M.M.A.; Wang, Z.; High Voltage Circuit Breaker Modeling for Online Model-Based Monitoring and Diagnosis; Innovations in Information Technology, 2007. IIT ’07. 4th International Conference on; 18-20 Nov. 2007

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Paylaşımınız için teşekkür ederiz.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Sitemizdeki deneyiminizi iyileştirmek için kişisel veri politikamız doğrultusunda çerezler kullanıyoruz. Sitemize giriş yaparak çerez kullanımını kabul etmiş sayılıyorsunuz. Çerezler ve politikamız hakkında daha fazla bilgi alın. Kabul Ediyorum Daha fazlası